De 478e vergadering van de lidkerken van de Raad van Kerken nadert woensdag 11 februari zijn einde als er plots een discussie ontstaat tussen afgevaardigden over het fenomeen ‘kerkdienst’. Wat is een kerkdienst, wat is een viering, zit er verschil tussen én hoe kijkt de overheid daarnaar.
Aanleiding is het tumult in Tilburg dat ontstond nadat gebedsgenezer Tom de Wal op 9 januari door de politie op straat was aangehouden, kort nadat een gebedsgenezingsdienst binnen door de politie was afgebroken, omdat er geen vergunning was voor dit ‘evenement’, aldus waarnemend burgemeester Onno Hoes. De Wal zelf, voorman van Frontrunners Ministeries, een charismatisch-christelijke organisatie die zegt mensen via de Heilige Geest van ernstige ziekten te kunnen genezen en van armoede te kunnen bevrijden, noemde de bijeenkomst een ‘kerkdienst’. En dus was er sprake van inbreuk op de vrijheid van godsdienst. Het Openbaar Ministerie heeft inmiddels gemeld dat de aanhouding onterecht was.
Hoogleraar religie, recht en samenleving Sophie van Bijsterveld, zegt in Trouw dat de bijeenkomst van De Wal inderdaad geen evenement was, ‘een publiek toegankelijke verrichting van vermaak’. Het was een religieuze bijeenkomst in een gebouw en daar is geen vergunning voor nodig. De Grondwet geeft iedereen vrijheid van godsdienst. Het rumoer rond de bijeenkomsten van De Wal ontstond omdat demonstranten wilden voorkomen dat er gebeden zou worden voor ‘homo-genezing’. De Wal ontkent dat dat gebeurt, maar is er wel van overtuigd dat alleen man en vrouw een paar kunnen vormen.
Steun de migrantenkerken
Conflict in Tilburg even gesust, maar de onrust is er nog, vooral ook onder de ruim 200 migrantenkerken die ons land telt verenigd in Samen Kerk in Nederland, SKIN. Zij zijn bezorgd dat de overheid ingrijpt tijdens een kerkdienst. Daarbij komt dat er onder de migrantenkerken grote behoefte is aan goede én betaalbare huisvesting van kerken. Bisschop Nana Opoku, voorzitter van SKIN Rotterdam, waar alleen in de havenstand al ruim 200 internationale kerkelijke groepen actief zijn, vreest dat de actie in Tilburg ertoe leidt dat het nog moeilijker gaat worden voor religieuze gemeenschappen om een plek van samenkomst te vinden, zo schreef de bisschop in een brief aan de Raad van Kerken naar aanleiding van de gebeurtenissen in Tilburg. Het leidde in de vergadering tot een oproep van Coen Wessel, algemeen secretaris van de Raad, aan de lidkerken, om te onderzoeken hoe zij de migrantenkerken aan ruimte kunnen helpen, om gastvrij te zijn naar andere kerken.
‘Pinkster-beleving’
Tijdens de Raadsvergadering voerde ook Peter Grim, afgevaardigde voor de Verenigde Pinkster- en Evangelische Gemeenten (VPE) het woord. Grim schetste de beweging van Pinksterkerken in ons land, die zeer divers is. Zo’n 140 Pinkstergroepen zijn aangesloten bij de VPE, maar er zijn er ook tientallen die buiten de VPE functioneren en dan zijn er de vele honderden migrantengroepen die als Pinksterkerk zelfstandig zijn. Wereldwijd zijn er zo’n 644 miljoen gelovigen die behoren tot de Pinkstergemeenschap. Grim vertelde dat de beweging van Tom de Wal geen deel uitmaakt van de VPE. In het verleden, zo vertelde hij, zijn er gesprekken geweest vanuit de Pinksterbeweging met Frontrunners Ministeries.
De zichtbaarheid waarmee De Wal met het geloof aan de weg timmert sprak Grim aan, maar het vooruitgangsgeloof of welvaartsevangelie (prosperity gospel), daar hebben we niets mee, vertelde Grim. De activiteiten van De Wal leidde bij Peter Grim van de VP ook tot de vraag hoe het komt, dat er mensen zijn die met Tom de Wal willen meedoen. ‘Ontbreekt het aan Pinkster-beleving, inclusief genezing en bevrijding, bij sommige Pinkstergroepen?’ Genezing en bevrijding door gebed noemde Grim authentieke gebeurtenissen. Als het bij ons te weinig gebeurt, zo stelde Grim de retorische vraag, dan moeten die weer bij de Pinkstergroepen terugkeren.
Religieus analfabetisme
Punt waar de kerken mee zitten, zo bleek uit de vergadering, is dat er bij de overheid onduidelijkheid bestaat over wat een kerkdienst is, een viering, een religieuze bijeenkomst. Het lijkt soms op een vorm van religieus analfabetisme bij de overheid. Vanuit de vergadering werd dit door enkele afgevaardigden herkend. Het woord ‘viering’ wordt door religieuze en niet-religieuze groepen heel breed ingezet, maar een viering is in de zin der wet toch iets anders dan een ‘kerkdienst’. Al dit soort ontwikkelingen maken dat de Raad er meer van wil weten en het CIO, het Interkerkelijk Contact Overheidszaken van Kerken en Joodse gemeenschappen, zal vragen om meer duidelijkheid te scheppen, zowel naar de kerken als naar de overheid.
Vredeswandeling naar Jeruzalem
Er stond meer op de agenda van de Raad van Kerken. Het initiatief van de Amsterdamse theoloog en voorganger Rikko Voorberg voor een Peace-walk van 450 dagen naar Jeruzalem. In deze soms hopeloze tijd van geweld en oorlog gewoon maar onderweg gaan, vertelde Voorberg. Deze vredeswandeling vanuit verschillende richtingen in Europa is in januari begonnen in Finistère in Spanje, start op 25 april in Amsterdam, in mei in Berlijn, Polen en Parijs, passeert in september Ljubljana, dan volgt Budapest en komt iedereen in oktober bijeen in Sarajevo om gezamenlijk via Istanbul (december) door te lopen naar Jeruzalem waar de aankomst in juni 2027 verwacht wordt. Jeruzalem is volgens Voorberg niet gekozen vanwege het Palestijns/Israëlische conflict maar omdat Jeruzalem de stad van de religies is.
Rikko Voorberg noemt een pelgrimage een vorm van verzet en van leren. Ook voor burgers die zich machteloos voelen door de oorlogen. ‘De eenvoudigste aanpak is gewoon maar gezamenlijk onderweg gaan, niet om stil te worden maar om in gesprek te zijn, hoe vrede te vinden met elkaar.’ Voor alle duidelijkheid, iedereen kan net zoveel meelopen als zij/hij wil, dus aansluiten betekent niet dat je tot het einde meegaat. De tocht is voor de deelnemers niet georganiseerd, ieder draagt zorg voor zijn onderdak en maaltijd, maar dat zal vaak in gezamenlijkheid gebeuren.
Voorberg noemde het een reizend festival dat vooral de vredeswil zichtbaar moet maken. Zelf zal hij met zijn familie een jaar aan het wandelen zijn. De wandelaars voor de vrede hopen op ondersteuning van kerken en religieuze gemeenschappen onderweg naar Jeruzalem. Inmiddels hebben zich 300 mensen in Nederland aangemeld. Meer informatie kijk op: peacewalk.info.
Kerken doen het ‘iets’ beter
De vergadering begon met een toelichting op de RICE-index, een rapport dat beschrijft wat kerken in Europa doen op het gebied van rechten en gastvrijheid voor homoseksuelen en transgenders (LHBTI+). Wielie Elhorst, LGHBTI+ predikant in Amsterdam, en Heleen Zorgdrager, emeritus-hoogleraar Systematische Theologie en Genderstudies van de PTHU, vertelden de Raad dat de situatie in vergelijking met 5 jaar geleden ‘licht’ verbeterd is.
De Regenboog Index van Kerken in Europa (RICE) is een initiatief van het Europees Forum van christelijke LHBTI+ groepen samen met de PTHU, om een meetbaar systeem op te zetten dat duidelijk maakt hoe het zit met de positie van LHBTI+ mensen in kerken in Europa. Welke elementen zijn waarneembaar om te onderzoeken hoe kerken LHBTI+ gelovigen tegemoet treden. Het onderzoek kijkt naar 52 indicatoren verdeeld over 4 categorieën:
- Institutionele gelijkheid en non-discriminatie (juridische documenten, theologie, kerkelijk beleid, toegang tot het ambt)
- Kerkelijke praktijken (leiderschap, werken in de kerk, pastoraat aan lhbti+, steun aan lhbti+ groepen)
- Taal, spreken en symbolen (officiële communicatie van de kerk, symbolen als regenboogvlag of -kaars in de kerk, inclusieve taal in liturgie, catechese)
- Publiek beleid van de kerk (publieke verklaringen bv ten aanzien van recht op transitie, familierechten van lhbti+ personen, toegang tot gezondheidszorg; oecumenische samenwerking om rechten van lhbti+ personen gemeenschappelijk te bevorderen).
Lokale onderzoekers verzamelen de data en verwerken deze. Dat betekent ook een beperking, maar het geeft een beeld. In vergelijking met 2020 gaan kerken dus iets beter om met rechten en gastvrijheid voor gelovigen die zich rekenen tot LHBTI+ gemeenschap. De orthodoxe kerken staan er het zwakst voor, terwijl dankzij het door paus Franciscus ingezette synodale proces er een groter bewustzijn van diversiteit is in de Rooms-Katholieke Kerk. De beide onderzoekers drongen er bij de lidkerken van de Raad op aan in hun kerk gesprekken aan te gaan over de aanwezigheid en geleefde werkelijkheid van LHBTI+ personen. Durf te spreken en verzamel moed om liturgische teksten eens tegen het licht te houden, aldus de dominee en de onderzoeker.
Teun-Jan Tabak