Onlangs verscheen de indrukwekkende, historische roman: De twijfel van een leerling van Richart Huijzer. Het boek bevat het levensverhaal van Matteüs, de schrijver van het naar hem genoemde evangelie en is ook vanuit zijn perspectief geschreven.
Huijzer beschrijft eerst de jeugd, ontwikkeling en het huwelijk van Mattheüs in het Jeruzalem van de jaren 40-70 na Chr. Matteüs is de zoon van Rav Berisha, een wijze en geziene Farizeeër met veel invloed in het Joodse Sanhedrin. Berisha heeft vele contacten in Jeruzalem en zo maakt de lezer kennis met de complexe samenleving in Jeruzalem, waarin allerlei verschillende belangen een grote rol spelen. We lezen over de macht van de Romeinen, maar ook hoe allerlei vertegenwoordigers vanuit de verschillende groepen uit het Jodendom met de overheersers proberen om te gaan. Geleidelijk groeien de nationalistische groepen en de gematigde Farizeeën en Sadduceeën uit elkaar. Er worden steeds meer aanslagen gepleegd en de Romeinen onderdrukken de tegenstand met harde hand. Langzaam aan verliezen de gematigde leiders het contact met hun eigen bevolking. Aan de jarenlange, onderlinge verdraagzaamheid en stilzwijgende samenwerking komt een einde en wordt de ramp onafwendbaar: in het jaar 70 worden Jeruzalem en de Joodse Tempel verwoest door het 10e Romeinse legioen onder leiding van Titus, de latere Romeinse keizer.
Te midden van die dramatische ontwikkelingen groeit Matteüs op. Heel invoelbaar beschrijft de schrijver de groeiende twijfel en besluiteloosheid die bij hem ontstaat. Enerzijds staat hij dicht bij zijn felle Joodse vrienden en bij de Zelotische partij, anderzijds voelt hij ook de wijze, matigende invloed van zijn vader. Door zijn positie in de stad ontstaat er ook vriendschap met Marcus, een Romeinse architect die later ook een evangelie zal schrijven. Matteüs wordt zelfs uitgenodigd om samen met Marcus in Rome de Joodse zaak in Jeruzalem bij keizer Nero te pleiten. Het wordt voor Matteüs een verschrikkelijke ervaring. In deze verwarde en broeierige tijd maakt Matteüs zelf ook fouten die hem zijn leven lang zullen achtervolgen.
De eerste christenen
Na de gebeurtenissen in Jeruzalem vindt de lezer Matteüs terug in Alexandrië in Egypte. Daar moet hij een nieuw leven opbouwen. Het is fascinerend om te lezen hoe zijdelings en terloops de eerste Christenen zijn pad kruisen. Matteüs hertrouwt met een vrouw die zich aangetrokken weet door de zorg voor zieken en armen zoals Christenen die praktiseren. Gaandeweg ontstaan daarmee voor de twijfelende en zoekende Matteüs nieuwe spanningen. In de eerste periode na de verwoesting van Jeruzalem zijn de scheidslijnen en verschillen tussen Joden en Christenen nog vaag en onbelangrijk. Gaandeweg worden de verschillen groter door een hernieuwde profilering van het Jodendom en door het toetreden van Christenen uit de volken, zoals bijvoorbeeld Marcus, die de Joodse achtergrond helemaal niet kennen. De gevolgen voor het persoonlijk leven van Matteüs en zijn familie zijn dramatisch. Deze achtergrond vormt tegelijk het decor van de opdracht die Matteüs voelt om een evangelie te schrijven voor de Joodse synagoge in Antiochië.
Waar en onwaar?
Het boek van Richart Huijzer heeft een merkwaardige mengeling van feiten, historische achtergronden, kennis van de Grieks- Romeinse cultuur en tegelijk is het ook vol van verbeelding en fictie. Het levensverhaal van Matteüs is zelfs volkomen gefingeerd, van deze evangelist zijn eigenlijk geen historische achtergronden bekend. Als lezer signaleer je dat voortdurend. Toch dringt zich tijdens het lezen een soort nieuwe waarheid aan je op: zó is het toch geweest. Zó dichtbij, in díe bijzondere tijd, heeft het verhaal van Jezus ingewerkt op heel gewone mensen. Door het verhaal van Matteüs en zijn familie wordt de historie ingekleurd en ervaarbaar. De beschrijvingen van mensen, van geuren, van bloemen, van landschappen of Romeinse technieken bij weg- en waterbouw zijn prachtig. Het evangelie van Matteüs zoals wij dat kennen, komt mede hierdoor in een verassend licht te staan. Af en toe laat de schrijver zicht verleiden om vanuit de context te wijzen te wijzen op de teksten van het Evangelie zelf. Veel Bijbellezers – en niet alleen zij- zullen door het lezen van dit boek verrast worden. Door de context in te kleuren, beginnen de Bijbelse teksten duidelijker te spreken.
Kleur en spanning
Voor mij was het boek van Richart een mooie en fijne leeservaring. Door zijn gedegen kennis van de Bijbel en de antieke wereld werd de kennis die ik daar zelf van had nader ingevuld en vooral veel levendiger. De leefwereld en sfeer van de grote steden Alexandrië, Antiochië en Rome zijn mooi en invoelend beschreven met allerlei sprekende details. Ik wist bijvoorbeeld niet dat er ook toen al woonblokken in de grotere steden waren van wel vijf verdiepingen of dat de Romeinen hijskranen kenden en tredmolens voor dieren om grote lasten en gewichten te verplaatsen. Ook de ontwikkeling van het Jodendom en het Christendom werd voor mij meer ervaarbaar. Achter de verwijdering van deze twee stromingen zitten heel diepe emoties en verlangens en daarbij gaat het steeds over de pijn en het verdriet van heel gewone mensen. Daarbij vind ik dat de auteur er goed in geslaagd is om de ontwikkelingen van polarisatie en falend en incompetent leiderschap in de eerste eeuw te beschrijven en hoe die beide in elkaar grijpen. In deze maalstroom van verwarring en chaos worden de gematigde en stille krachten eenvoudig vermalen. Een boodschap om in onze tijd ter harte te nemen!
Een kring van lezers
Ik denk dat lezers die van historische romans houden in dit boek veel van hun gading zullen vinden. Het gaat om een diep menselijk verhaal met al zijn drama’s, hoogtepunten en teleurstellingen. Het verhaal wordt nergens zoet of vroom en het komt heel dichtbij. Ook mensen die in de Bijbel en de uitleg ervan geïnteresseerd zijn zullen hier veel vinden. Zoals gezegd: de achtergrond van het Joodse leven, de wijsheid ervan en historische figuren als de procurator Festus, de Romeinse keizer Nero of de Joodse Rabbi Ben Zakkai worden goed omschreven en geplaatst. Zo wordt bijvoorbeeld ook de ontwikkeling, achtergrond en discussies tussen Joden- Christenen en Christenen, zoals die blijkt in de brieven van Paulus, duidelijker. Daarnaast geeft de auteur ook blijk van kennis van de mysterie- cultus van Mithras, waarzeggerij in die dagen of mensen die vreemde dromen dromen en duiden. Het is allemaal de achtergrond van de eerste eeuw waarin het Nieuwe Testament is ontstaan.
Ook wie geïnteresseerd is in de antieke wereld op zich, zal hier veel van zijn gading vinden: de beschrijving van de Romeinse cultuur, leefwereld en technische kennis van toen: het is allemaal duidelijk en helder verwoord.
Kortom: Richart Huijzer heeft een prachtig, erudiet boek geschreven. Zijn grote kennis van de oudheid en van de geschiedenis van het Jodendom en het Christendom in de eerste eeuw is nu weergegeven in een aangrijpend en meeslepend menselijk verhaal. Ik kan niet anders dan het van harte aanbevelen!
Ds. Erik Schuitemaker,
emeritus predikant Protestantse kerk
Richart Huijzer, De twijfel van een leerling, Elikser uitgeverij Leeuwarden, 456 pg., ISBN 9789463658607