Het was er niet, maar moest er toch een keer komen, een biografie over het leven en werk van Henk Berkhof (1914-1995), theoloog, hoogleraar, vooral ook oecumenicus en dit allemaal vanuit de Nederlandse Hervormde Kerk. De vraag om die biografie te schrijven kwam in 2022 bij dr. Karel Blei terecht, de dominee die in 1972 bij Henk Berkhof promoveerde en daarna de kerk diende als voorganger, maar ook secretaris-generaal was van de Nederlandse Hervormde Kerk. Ds Blei heeft een kloek boekwerk afgeleverd (780 blz) en woensdag 10 juni kwam hij naar de 481e plenaire vergadering van de Raad van Kerken om ‘wat’ te vertellen.
Veertig minuten waren ervoor uitgetrokken, maar het uur ging moeiteloos voorbij met verhalen van ds. Blei over de hervormde theoloog Henk Berkhof. Bijzonderheid, zowel Henk Berkhof als Karel Blei hebben vele jaren mede vormgegeven aan de Raad van Kerken. Ds. Blei als lid van het dagelijks bestuur, prof Berkhof van 1974 tot 1983 als voorzitter.
Kritische gezindheid
De jonge Berkhof was er vroeg bij, op 24-jarige leeftijd werd hij predikant in het Overijsselse Lemele. Het was 1938, het nazisme in Duitsland ontwikkelde zich en Berkhof onderhield contacten met Duitse dominees die daar niet van wilden weten. Berkhof had van zijn kritische gezindheid over de nazi’s geen geheim gemaakt en preekte in oktober 1940 over Mattheüs 10 vers 16: ‘Bedenk wel, Ik zend jullie als schapen onder de wolven’. De jonge dominee van Lemele had een preek die uitmondde in een oproep aan zijn gehoor zich niet door de wolven te laten overmeesteren, maar tot de tegenaanval overgaan en hun toe te roepen, bekeer u. De volgende dag werd Berkhof gearresteerd door de SD, de veiligheidsdienst. Hij zat 6 maanden gevangen in Enschede. Daar werd hij veel door zijn vrouw bezocht en schreef hij in het gevang het boek ‘Geschiedenis der Kerk’, dat in 1942 is uitgegeven.
Karel Blei heeft boeiende verhalen boven water getild, zeker over deze periode. Vanuit Enschede moest ds. Henk Berkhof overgebracht worden naar de gevangenis in Scheveningen, het ’Oranjehotel’. Echter het gevangenentransport crashte bij Hoevelaken. Er waren veel doden, maar Berkhof belandde gewond in het ziekenhuis in Amersfoort. Toen hij daar na drie weken werd ontslagen, bleek niemand hem op te wachten. Berkhof vertrok naar de pastorie in Lemele. Door de rechtbank in Zwolle werd hij later vrijgesproken, maar in mei 1942 besloot hij toch onder te duiken. Bijzonder, zo vertelde de auteur van de biografie, is dat Berkhof tijden die onderduikperiode toch af en toe op de preekstoel in Lemele stond, om na afloop op een motorfiets weer te verdwijnen.
Van ‘hotelkerk’ naar ‘gezinskerk’
Na de oorlog zette Berkhof zich eerst in om van de Nederlandse Hervormde Kerk meer een eenheid te maken. Gereformeerde bonders, confessionelen, vrijzinnigen en ethischen, ze leefden langs elkaar in de ene kerk. Berkhof wilde af van de ’hotelkerk’. Hij zag een ‘gezinskerk’ voor zich. Als rector van het hervormd seminarium – Berkhof was net 35 jaar – kon hij aan die eenheid werken en dat deed hij voortvarend. De jong opgeleide theologen uit de verschillende richtingen van de kerk die op het punt stonden als predikant aan de slag te gaan, moesten eerst verplicht vier maanden op het seminarie met elkaar omgaan, om er vertrouwd mee te raken dat zij later ook in de kerk samen zouden moeten optrekken. Karel Blei was één van die seminaristen, Henk Berkhof gaf leiding en richting.
Kortom een prachtig boek voor wie meer wil weten over hoe de Nederlandse Hervormde Kerk en de oecumene in Nederland zich na de oorlog ontwikkelde, en welke stuwende rol Henk Berkhof daarin speelde. Bovenal bleek dr Karel Blei op deze woensdag in Bodegraven op 94-jarige leeftijd een gedegen schrijver die inspirerend kan vertellen.
Teun-Jan Tabak
Karel Blei, Hendrikus Berkhof, theoloog onderweg – een biografie, Kokboekencentrum Non-Fictie, 2026, ISBN 9789043544405