Op 3 juli 2026 hield Geert van Dartel, voorzitter van de Raad van Kerken in Nederland, een inleiding voor het Breed Overleg Godsdienst bij MissieNederland in Driebergen. Hierin schetst hij de veranderde rol van religie in een wereld, waarin geweld steeds meer verheerlijkt wordt. Hij doet dat aan de hand van denkers uit heden en verleden.
Graag begin ik mijn reflecties met een voorbeeld uit de Titus Brandsmaparochie waar ik toe behoor. In iedere eucharistieviering wensen we elkaar, voordat we de communie ontvangen, de vrede van Christus toe. Ik kan me nog herinneren hoe onwennig dat gebaar voor velen in het begin, alweer jaren geleden, was, maar nu heb ik de indruk dat het voor veel kerkgangers een zeer belangrijk moment in de dienst geworden is.
De vredeswens is persoonlijk, maar gaat ook boven het individuele niveau uit. Het drukt verlangen en hoop uit dat in onze levens, in onze samenleving, in onze wereld recht en vrede zullen heersen en dat onze levens daaraan mogen bijdragen. Als christen weten we ons daarin gesteund en geborgen in Jezus Christus, de Gekruisigde en Opgestane, Zoon van God, Vredevorst.
Alle religies hebben concepten en visioenen van vrede en kunnen een belangrijke rol spelen in het bevorderen vrede tussen volkeren, culturen, landen. De ontmoeting van vertegenwoordigers van religies waar paus Johannes Paulus een aanzet toe gaf in de jaren tachtig, is daar een goed voorbeeld van. In ons land is rabbijn Awraham Soetendorp een onvermoeibaar pleitbezorger voor de inzet van religies voor vrede.
Religie als potentieel
Religies hebben een groot potentieel om vrede te bevorderen, maar religies kunnen op allerlei manieren ook verstrikt raken in processen die geweld en oorlog genereren. Vaak is het moeilijk om precies te onderscheiden wat het gewicht is van de religieuze factor in een gewelddadig conflict of oorlog. Maar dat religie als bron, ideologische legitimering of als secundaire factor ook in geweld en oorlog een rol speelt, is me door studie en ervaring duidelijk geworden. Ik maak me daar vandaag grote zorgen over. Het tijdsgewricht is gekanteld. Het internationaal recht wordt met voeten getreden. In meerdere cases is religie een factor die eerder onderdeel is van het conflict dan een inspiratiebron voor vredeswerk en verzoening.
Lucien van Liere publiceerde over deze materie onlangs Religie, identiteit en conflict met als ondertitel De morele rechtvaardiging van geweld. Van Liere heeft zo’n tien jaar aan dit onderzoek gewerkt. Hij benadert religie “als een sociaal fenomeen dat bestaat uit een complex van verhalen, rituelen, netwerken en morele visies die sterk samenhangen met de manier waarop mensen zich in specifieke situaties met elkaar verbinden en uitdrukken. Religie is het geven van zin en betekenis aan actuele situaties vanuit een gedeeld perspectief op wat waar en goed is.” En zo stelt hij: “Morele interpretaties van sociale verhoudingen zijn vaak de bron van het rechtvaardigen van gewelddadige oplossingen.”
Slachtofferschap en verwoeste heiligdommen
Het is van belang om te onderkennen dat geweld tussen sociale of etnische groepen niet zomaar ontstaat. In de jaren tachtig van de vorige eeuw heb ik me intensief beziggehouden met het thema religie en nationale identiteit in voormalig Joegoslavië. Wat daarbij in het bijzonder naar voren komt – en dat wordt door het boek van Van Liere bevestigd – is de betekenis van het slachtofferschap, dat neerslag vindt in het collectief bewustzijn en dat uiteindelijk bijdraagt aan de legitimering van geweld en oorlog. In dat gecultiveerde slachtofferschap van de eigen groep, verdwijnt de openheid voor de ander. Het idee van slachtofferschap kan zelfs pathologische trekken krijgen. Als dat gebeurt is het geweld niet meer ver weg.
Enkele jaren geleden las ik het boekje Niet in Gods naam van rabbijn Jonathan Sachs. Het is een moedige poging om te laten zien dat een legitimatie van oorlog en geweld niet op de Eeuwige mag worden afgewenteld. Ook paus Franciscus en paus Leo betogen dat. Maar Sachs analyseert ook wat er tussen sociale groepen met een religieuze bagage kan gebeuren. Hij introduceert de term pathologisch dualisme dat op een bepaald moment niet meer te beteugelen valt. Dat is een juiste analyse al wil ik er vanuit mijn studie en ervaring aan toevoegen dat machtige interpreten en politieke leiders hiermee berekenend en manipulatief omgaan.
Een tweede aspect dat mij trof in de oorlog op de Balkan is de verwoesting van heiligdommen. Het lijkt zo zinloos, het is ook zinloos, maar het is de grofste manier om een andere groep in de ziel van de religieuze identiteit te treffen. Het gebeurt moedwillig zoals de vernietiging van de Ferhat Pasha Moskee in Banja Luka in Bosnië, die in 1993 door Servische troepen helemaal werd verwoest. Het was één van de 16 moskeeën in de stad die vernietigd werden. De Ferhat Pasha moskee werd in 2016 herbouwd. Niet alleen islamitische heiligdommen ook orthodoxe en katholieke waren mikpunt van geweld om de ander in het hart te treffen. Ook vandaag zijn moskeeën, synagoges en kerken een bewust doelwit van oorlogvoerende partijen.
Op 15 juni jl. was er een Russische droneaanval op het Holenklooster in Kyiv, het belangrijkste orthodoxe heiligdom van de Orthodoxie in Oost-Europa dat dateert uit de 12de eeuw. Andere voorbeelden: het religieus gemotiveerd geweld van de opgehitste menigte in Jaranwala Pakistan in augustus 2023 was gericht tegen 26 kerken, 80 huizen en zelfs begraafplaatsen. Of de aanhoudende gewelddadigheden vanaf 2023 tegen Ethiopisch-orthodoxe christenen in de Oost-Arsi zone in de provincie Oromia. Helaas spelen religies vandaag ook een rol van betekenis in het oorlogsgeweld in het Midden-Oosten.
Gekanteld tijdsgewricht
Waar we in de jaren tachtig met de theoloog Hans Küng (vrede tussen volkeren en culturen is alleen mogelijk als er vrede is tussen de religies) hoopten op een positieve rol van religies in het bevorderen van gerechtigheid en vrede, lijkt het er vandaag eerder op dat feitelijk religies in toenemende mate verstrikt raken in conflicten en geweld. Door velen is opgemerkt dat het tijdsgewricht is gekanteld. Sterk ervoer ik dat jaren geleden bij het lezen van het boek Homo Deus van Noah Harari. Veel van wat hij voorzegde over AI en de biomedische wetenschappen zien we nu voor onze ogen gebeuren. Dit heeft consequenties voor de mensopvatting, de sociale verhoudingen en het politieke bestel. En heeft effect op het statuut van de mensenrechten, de rechtsstaat en het democratisch bestel.
Voor mij is de vraag hoe wereldreligies op allerlei niveaus in allerlei schakeringen op deze nieuwe tijd zullen inspelen. Laten ze zich in dienst nemen door de machtige autocraten van deze wereld die belang hebben bij de zingevende en mobiliserende kracht van de godsdienst? Laten religies zich reduceren tot bijwagens van nationalistische bewegingen? De tekenen zijn niet gunstig. In 2022 schreven Awraham Soetendorp en ik ieder een brief aan de Russische patriarch Kirill in de naïeve hoop dat hij de moed zou hebben om president Poetin op andere gedachten te brengen. Het was een kansloze missie. De top van de kerk steunt de ideologie van de Russische wereld en de Russische aanval op Oekraïne volledig.
En wat te denken van de actuele politieke rol van religie in de VS? Onderzoeksjournalisten Rinke Verkerk en Rosan Smits publiceerden onlangs in De Correspondent een onthutsend artikel over de politieke betekenis van de New Apostolic Reformation, een bundeling van evangelicale megakerken, die hun Bijbelse visioenen en opwekkingsijver onverholen verbinden met politieke steun voor president Trump. En in deze invloedrijke kringen speculeert men zelfs over de zuiverende werking van geweld. De islam wordt er aangemerkt als de grote vijand.
Tegen christelijk nationalisme
Terug naar het begin, de vredesopdracht. De Nederlandse bisschoppen brachten half april een brief uit onder de titel Vrede en gerechtigheid, Houvast in veranderende tijden. Het is een bezonnen stuk, niet hoogdravend, maar duidelijk: “Te midden van alle veranderingen vinden we houvast, richting, hoop en troost in ons geloof dat oproept te bidden voor en te werken aan vrede en gerechtigheid, indachtig de eerste woorden van de Verrezen Heer: “Vrede zij u”. (Joh. 20)
Mgr. Gerard de Korte sprak zich in een interview met het NRC op 15 juni jl. in de lijn van paus Leo krachtig uit tegen iedere vorm van christelijk nationalisme. Ook stelde hij dat de theorie van de rechtvaardige oorlog, die overigens tot doel heeft oorlog en geweld te beteugelen, aan herziening toe is. Elke oorlog is tegenwoordig onrechtvaardig, aldus De Korte.
Maar hoe houden religieuze gemeenschappen zich staande als geweld over hen heen komt. Daarover publiceerde de Latijnse Patriarch Pierbattista Pizzaballa op 25 april jl. een indrukwekkende brief aan de gelovigen in het Heilige Land. Hij analyseert de mechanismen achter de chaos waarin Israël, de Westbank en Gaza sinds 7 oktober terecht zijn gekomen, laat zich inspireren door het visioen van het Nieuwe Jeruzalem in het boek Openbaring 21 en 22 en geeft heldere en concrete pastorale richtlijnen aan alle geledingen van de Kerk. Trouw aan zijn franciscaanse roeping weerstaat hij de waanzin van de machtigen. Deze brief wil ik u graag ter lezing aanbevelen1. Het is het beste antwoord dat ik tot nu toe heb gelezen op de prangende vragen rondom religie en geweld: “Wij verwerpen elke medeplichtigheid aan de cultuur van geweld. Onze trouw is aan het Lam, niet aan de logica van de macht. Waar het ook vandaan komt, welke vorm het ook aanneemt, geweld is nooit de weg van het Evangelie.”
Geert van Dartel
- De volledige Engelstalige brief is hier te vinden: https://www.lpj.org/en/news/letter-to-the-diocese ↩︎