Tijdens het iftar diner van HOGIAF, cross-culturele en multisectorale ondernemersvereniging in Nederland, in Amsterdam op 24 februari, hield Geert van Dartel, voorzitter van de Raad van Kerken, een inleiding.
Dames en heren,
Wat bijzonder dat ik hier als niet-ondernemer bij u mag zijn om te spreken over waarden die verbinden, over ondernemerschap en ethiek in een grenzeloze wereld.
Ik ben voorzitter van de Raad van Kerken in Nederland, christen. De Raad van Kerken is een samenwerkingsverband van kerken. In de Raad bespreken we ook actuele maatschappelijke vraagstukken zoals asiel en migratie, klimaatgerechtigheid, armoede in Nederland en vraagstukken van oorlog en vrede. Daar spreken we ons van tijd tot tijd over uit.
Over het thema van vanavond moest ik even goed nadenken. Welke invalshoek moet ik kiezen. Kun je spreken over ondernemerschap en ethiek zonder te spreken over het economisch bestel dat in onze wereld diepe sporen van ongelijkheid, armoede en onrecht trekt?
Laat ik eerst proberen te kijken1 door de bril van de ondernemer die met zijn of haar bedrijf een waardevolle bijdrage levert aan onze samenleving vanwege het product of dienst die het bedrijf levert, die ook door de wijze van leidinggeven, werken en communiceren een voorbeeld is voor de medewerkers in het bedrijf, die er staat als er problemen zijn op de werkvloer, die niet wegkijkt, eerlijk en transparant is, die verder kijkt dan het eigenbelang of het eigen imago. Die ondernemer is daar mijns inziens alleen maar toe in staat als hij of zij geleid wordt door een moreel kompas, een besef heeft van morele waarden en die voorleeft en die dus naar meer zaken kijkt dan alleen naar de balans van kosten en baten, de omzet en het rendement van het bedrijf.
Overigens lijkt het mij waarschijnlijk dat in onze Nederlandse samenleving een bedrijf een hoger rendement zal halen als medewerkers in het bedrijf zich gewaardeerd weten, gemotiveerd zijn, gezien en bij problemen gesteund worden. Een autocratische top-down structuur werkt hier niet. Die maakt mensen onzeker, leidt tot een angstcultuur en doodt creativiteit. Daar zijn genoeg voorbeelden van. Dat wil overigens niet zeggen dat er geen behoefte is aan goed leiderschap. Zeker wel, maar dan een leiderschap dat niet op eigen glorie uit is, maar wel de lijnen uitzet en daarbij de talenten van de medewerkers optimaal laat renderen. In die zin zijn waarden van groot belang en verbindend, zowel binnen het bedrijf als in de grotere omgeving van de samenleving.
Als ik alleen vanuit het perspectief van de ondernemer probeer te kijken, vooropgesteld dat ik daar toe in staat ben, zou ik mijn woordje hierbij kunnen laten, maar dat zou te gemakkelijk zijn. Ik wil ook kijken naar ‘die grenzeloze wereld’ waarin zich momenteel grote veranderingen voltrekken die ons allemaal raken of gaan raken.
Bij de voorbereiding moest ik denken aan het boek dat Paul Schenderling, een econoom en zoon van predikanten, in 2022 samen met anderen schreef. Hij gaf het de titel mee ‘Er is leven na de groei’2. In dit boek schetst Schenderling vanuit waardenoriëntaties een alternatief voor het huidige economisch bestel dat aangejaagd wordt door het streven naar groei, dat de draagkracht van de aarde uitput, aan verkwisting en verspilling lijdt en dat de ongelijkheid tussen rijk en arm alleen maar groter maakt. Schenderling pleit op weg naar 2040 voor een circulaire economie, pleit ervoor om consumptie en vermogen meer te belasten, de belasting op arbeid te verlagen. Willen wij op deze planeet overleven en niet in een strijd van allen tegen allen terecht komen, dan zullen we ons moeten aanpassen aan wat de aarde kan dragen en bereid moeten zijn om onze rijkdom zowel in het klein als in het groot te delen. Zo versta ik de urgente boodschap van zijn boek.
Twee jaar later in 2024 verscheen met het boek Captalism reconnected een vergelijkbaar, minder radicaal pleidooi van de filosoof Govert Buijs en oud-premier Jan Peter Balkenende3. In onderscheid met Schenderling achten zij het mogelijk dat het kapitalistisch model mits ingebed in een sociale markteconomie een transitie realiseert naar een duurzame, inclusieve en innovatieve markteconomie in Europa. Zij geloven in een verantwoordelijke op waarden gebaseerde samenleving die vrijheid hooghoudt en welvarend blijft. Kim Putters hield bij de presentatie van dit boek in januari 2024 een mooie beschouwing over belangrijke sociale verbindingen die nodig onderhoud behoeven wil de samenleving niet uit elkaar vallen4. Hij noemde vijf verbindingen die vandaag op het spel staan: de verbinding tussen de generaties, tussen verschillende sociale groepen in Europa, de verbinding tussen mens en natuur, tussen Europese landen en de verbinding met het globale zuiden. De Europese waarden die in deze visie ten grondslag liggen aan de samenwerking in Europa: menselijke waardigheid, vrijheid, democratie, gelijkheid, de rechtsstaat en mensenrechten. Het is een hoopvolle visie waarvoor de inzet nodig is van de hele samenleving: burgers, sociale partners en overheden. Langs die weg kan het zo noodzakelijke vertrouwen in de deugdelijkheid van de samenleving en de instituties, dat de afgelopen jaren ernstig in veel Europese landen hersteld worden. Daarvoor is maatschappelijk ondernemerschap nodig.
Maar zowel uit het Oosten als uit het Westen waait een gure wind over Europa. Er is een ander tijdsgewricht aangebroken waarin de macht van de sterkste zich laat gelden in de strijd om toegang tot de schaarser wordende grondstoffen en mineralen, energiebronnen en waterhuishouding. Grootmachten palen hun invloedsferen af, gaan voor eigenbelang en schuwen daarbij het geweld niet. Dat vervult mij en waarschijnlijk ook u met grote zorg. Om daar tegen opgewassen te zijn en daar weerstand aan te bieden, zijn ook juist die waarden van waaruit we leven en die ons leven zin en kleur geven, die ons verbinden, van groot belang.
Tenslotte, voor moslims is de maand Ramadan een tijd van gebed, onthechting, inkeer en solidariteit. Voor christenen is dat de veertigdagentijd op weg naar Pasen. Voor joden zijn het de tien dagen tussen Joods Nieuwjaar (Rosj Hasjana) en Grote Verzoendag (Jom Kippoer). Hoewel niet iedereen hier een verhouding zal hebben tot een religie, ben ik zeker dat een tijd van bezinning en inkeer voor iedereen heilzaam kan zijn.
Graag sluit ik mijn toespraak af met de Ramadangroet van de Raad van Kerken.
“Aan het begin van de maand Ramadan richten wij ons tot u met onze goede wensen. Deze periode van vasten, gebed en aandacht voor de naaste is voor velen een tijd van verdieping en heroriëntatie. Wij wensen u dagen toe waarin ruimte ontstaat voor bezinning, voor zorg om elkaar en voor het zoeken naar wat werkelijk van waarde is.
Onze samenleving en de wereld waarin wij leven laten zich momenteel ervaren als onvoorspelbaar en kwetsbaar. Juist dan groeit het verlangen naar houvast, naar rust en naar plekken waar mensen zich mogen wortelen. Religieuze tradities dragen zulke bronnen in zich: zij oefenen ons in matigheid, in aandacht en in het openhouden van het hart voor de ander. Door het vasten wordt het leven vertraagd, scherpt zich de blik voor wie tekortkomt en wordt solidariteit tastbaar. Dat zijn waarden die ook buiten de eigen gemeenschap van betekenis zijn voor een samenleving waarin verschillen naast elkaar bestaan.
Wij hopen dat deze maand u kracht mag geven om bij te dragen aan vertrouwen, menselijkheid en onderlinge verbondenheid. Moge de weg van discipline en toewijding uitmonden in vrede in uzelf, in uw gemeenschap en in de samenleving als geheel.
Wij wensen u een gezegende Ramadan toe.”
Geert van Dartel
- De gedachten hierover vormden zich tijdens een lunchgesprek in Rome met vertegenwoordigers van Nederlandse kerken waarin we met elkaar ervaringen over organisaties, bedrijven en leidinggeven deelden. ↩︎
- Paul Schenderling, Er is leven na de groei. Hoe we onze toekomst realistisch veiligstellen, Postgroei Nederland & Bot Uitgevers, 2022. ↩︎
- Jan Peter Balkenende en Govert Buijs, Capitalism reconnected. Toward a Sustainable, Inclusive and Innovative Market Economy in Europe, Amsterdam University Press, Amsterdam 2024. ↩︎
- Capitalism reconnected, een reflectie door Kim Putters, website Sociaal Economische Raad, 31 januari 2024. ↩︎