Lange tijd voelden veel Nederlandse kerken een sterke verbondenheid met Papoea, het voormalige Nederlands-Nieuw-Guinea. Tegenwoordigheid lijkt zowel binnen als buiten de kerk die verbondenheid minder te worden beleefd. Veel Nederlanders hebben maar een vaag beeld van het gebied, het onderwijs besteedt geen expliciete aandacht aan Papoea, en kerken geven vaak geen woorden aan de band die er historisch gezien vaak wel degelijk is. Het is daarom tijd om ons te bezinnen op wat ons bindt: onze geschiedenis, ons mens-zijn en ons geloof.
Het gebied dat we nu Papoea noemen vormde het meest oostelijke deel van voormalig Nederlands-Indië en beslaat het westelijke deel van het eiland Nieuw-Guinea. Het Nederlandse koloniale bestuur toonde lange tijd nauwelijks belangstelling: te weinig grondstoffen en teveel gevaren. Dat veranderde pas in de tweede helft van de 19e eeuw, toen Nederland het gevaar onderkende het hele gebied aan concurrerende Europese koloniale machten kwijt te raken. Pas vanaf die tijd begon Nederland werk te maken van het koloniseren van het gebied. Tot de Tweede Wereldoorlog bleef dit voornamelijk beperkt tot de kustgebieden.
Gedeelde geschiedenis
De afwezigheid van een koloniaal bestuur bood in zekere zin kansen voor protestantse en katholieke zending. In 1855 arriveerden twee Duitse zendelingen, uitgezonden door de Utrechtse Zendingsvereeniging (UZV), op het eilandje Mansinam, voor de kust van het tegenwoordige Manokwari. Hoewel in de voorgaande eeuwen ook uitwisseling van de christelijke boodschap plaatsvond, wordt op Papoea zelf de “komst van het evangelie” in 1855 jaarlijks groots gevierd. In de daaropvolgende decennia arriveerden vele Nederlandse zendelingen en missionarissen. Katholieke missionarissen vestigden zicht voornamelijk langs de zuidkust; protestantse zendelingen langs de noordkust. Protestantse zendelingen waren over het algemeen afkomstig uit de Nederlands Hervormde kerk en later uit de Gereformeerde kerk, maar werden uitgezonden door de UZV.
In eerste instantie bleef het werk van zendelingen zonder veel resultaat. Pas vanaf de eeuwwisseling begon het aantal bekeerlingen sterk toe te nemen. Toen de Tweede Wereldoorlog begon, waren grote aantallen Papoea’s in de noordelijke en zuidelijke kustgebieden christen geworden. In de protestantse gebieden werden de nieuwe gelovigen onderdeel van de Indische kerk. Vanaf de jaren 1930 zochten katholieke missionarissen hun weg naar het binnenland, al snel gevolgd door zendelingen van evangelische zendingsorganisaties.
Na de oorlog zagen de zaken er plotseling anders uit. Waar de rest van Nederlands-Indië onderdeel werd van het onafhankelijke Indonesië, bleef Nederlands-Nieuw-Guinea onder Nederlands bestuur. Als gevolg daarvan bleef het gebied goed toegankelijk voor Nederlandse zendingswerkers. Deze zendingswerkers speelden vaak een belangrijke rol in het geven van onderwijs en gezondheidszorg en het ontwikkelen van een nationaal bewustzijn onder Papoea’s. In 1956 werd de GKI, als Protestantse kerk, onafhankelijk van de zending. Maar ook daarna bleef de verbondenheid met Nederlandse kerken sterk.
In 1963 nam, na een tumultueuze periode, Indonesië het bestuur over Nederlands-Nieuw-Guinea over. Vanaf dat moment werden veel van de banden tussen het gebied en Nederland doorgesneden. Alleen de relatie tussen Nederlandse kerken en die in Irian Jaya (de nieuwe naam van het gebied) bleef, via zendingswerkers, predikanten, docenten en artsen. Gedurende de tweede helft van de twintigste eeuw bleven de Hervormde, Gereformeerde en Katholieke kerk mensen uitzenden naar Irian Jaya. Naast het feit dat veel Nederlandse burgers en veteranen naar Nederland terugkeerden, was de aanwezigheid van de Nederlandse kerken in Irian Jaya een belangrijke reden voor een voortdurende betrokkenheid.
Na de Tweede Wereldoorlog werd het binnenland van Papoea het toneel van grootschalige zendingsijver. Hierin voerden conservatief-evangelische zendingsgenootschappen uit de Angelsaksische wereld de boventoon, maar ook andere Nederlandse kerken verschenen op het toneel, zoals de Gereformeerde Kerken Vrijgemaakt en de Gereformeerde Gemeenten. Daarnaast werkten de GKI en de Raad voor de Zending er samen en vestigden zich franciscaanse missionarissen uit Nederland in het binnenland. Gedurende de tweede helft van de twintigste eeuw hebben er tientallen Nederlandse zendingswerkers in Irian Jaya gewoond.
Tegen de eeuwwisseling liep dit aantal snel terug, vaak omdat Nederlandse kerken taken hadden overgedragen aan nieuwe zelfstandige kerken in Irian Jaya. Deze terugtrekkende beweging zorgde voor afnemende betrokkenheid vanuit Nederlandse kerken. Vaak was er een ouder wordende groep oud-zendingswerkers die actief betrokken bleef, maar deze groep wordt steeds kleiner.
Tegelijkertijd blijven de kerken in Papoea die zijn voortgekomen uit dit zendingswerk, Nederlandse kerken aanspreken op de gedeelde geschiedenis. In veel gevallen gebeurt dat via oud-zendingswerkers. De boodschap wordt vaak nog wel gehoord op de zendings- of buitenlandafdelingen van de kerken, maar niet meer in de breedte van de kerk zelf. De gedeelde geschiedenis die er wel degelijk is, wordt door veel voorgangers en gemeenteleden niet langer meer gevoeld.
Gedeeld mens-zijn
De roep om verbondenheid vanuit kerken in Papoea komt uit een context die gekenmerkt wordt door conflict en overlappende crises. De achterliggende problematiek is te complex om in het kort uiteen te zetten, maar samengevat zien we een humanitaire, ecologische en legitimiteitscrisis die elkaar vaak versterken.
In verschillende regio’s zijn mensen massaal op de vlucht vanwege gewapend geweld tussen het Indonesische leger en vrijheidsstrijders. Het totaal aantal vluchtelingen is de 125.000 gepasseerd en neemt nog steeds toe. Uitblijven van humanitaire hulp vanuit de overheid en humanitaire organisaties leidt tot een onhoudbare situatie waarbij mensen jarenlang op de vlucht zijn, buitengewoon kwetsbaar zijn en in grote onzekerheid verkeren. Lokale kerkelijke gemeenschappen zijn vaak de eersten die vluchtelingen opvangen, maar ontberen zelf de noodzakelijke middelen.
De aanwezigheid van een schat aan natuurlijke rijkdom heeft grote aantrekkingskracht op overheden en bedrijven, zonder daarbij rekening te houden met de oorspronkelijke bewoners van gebieden waar extractieve industrieën worden opgezet. Houtkap, grootschalige palmolieplantages, nikkelmijnbouw en het delven van andere kostbare mineralen zijn wijdverspreid. Dit leidt niet alleen tot grote ecologische schade, maar vernietigt ook de leefomgeving van veel Papoea’s. Kerken staan getroffen gemeenschappen bij en spreken zich uit tegen ecologisch onrecht, maar staan tegenover machtige spelers.
De humanitaire en ecologische crises worden versterkt door een gebrek aan legitimiteit van overheden. Dit geldt niet alleen voor de nationale overheid, die vaak als bezetter wordt gezien. Het geldt ook voor lokale overheden en kerkelijke autoriteiten. De snelle maatschappelijke ontwikkelingen sinds de Tweede Wereldoorlog hebben geleid tot snelle sociale en economische veranderingen. De spanningen die dit met zich meebrengt hebben ertoe geleid dat er een sterke versnippering is ontstaan van de politieke en kerkelijke landschappen, waarbij lokale gemeenschappen hun belangen proberen veilig te stellen, bv. door het steunen van kandidaten uit de eigen gemeenschap. De keerzijde hiervan is dat politieke en kerkelijke leiders uit andere gemeenschappen makkelijk gewantrouwd worden. Sommigen wijzen op een bewuste politiek van Jakarta die deze verdeeldheid aanwakkert; andere vinden de oorzaak in culturele patronen. Hoe het ook zij: de autoriteit die kerken lange tijd hadden, staat sterk onder druk.
In plaats van ons uitsluitend op onderliggende oorzaken te richten, zijn we als kerken geroepen om in de eerste plaats naast onze medemens te gaan staan. Juist in Papoea is dat hoog nodig. Wereldwijd krijgen Papoea’s nauwelijks een stem of aandacht of wordt er meer nadruk gelegd op slachtofferschap dan op ons gedeeld mens-zijn. Hierin kunnen kerken een belangrijke rol vervullen door in verbondenheid en solidariteit naast onze Papoea broeders en zusters te staan, hun pijn en lijden te erkennen, zonder te pretenderen dat we alles begrijpen of pasklare antwoorden hebben. Solidariteit begint met elkaar zien en elkaar vasthouden, ongeacht verschillen, afstand of begrip. Het is de erkenning van gedeeld mens-zijn.
Gedeeld geloof
Niet alleen de gezamenlijk geschiedenis en ons gedeeld mens-zijn verbindt ons met de kerken en mensen in Papoea. We delen ook ons geloof in een God die niet alleen zichtbaar wordt in ieder mens persoonlijk, maar ook in de gemeenschap van mensen samen. Hierbij geldt er een bijzondere verplichting voor broeders en zusters waarmee we het geloof delen. We horen hierin de echo van de woorden van de apostel Paulus die meermaals benadrukt dat het gedeelde geloof een band en verplichting schept over etnische, linguïstische en politieke grenzen heen. Het veronachtzamen van deze relatie raakt in feite de kern van het geloof waarin de veelkleurigheid van de kerk de grootsheid van God weerspiegelt.
Het feit dat Nederlandse zendingsorganisaties en kerken het initiatief hebben genomen om naar Papoea te gaan, zorgt ook voor een verplichting. Juist omdat de christelijke boodschap is omarmd door Papoea’s is er een relatie met broeders en zusters ontstaan die niet kan worden beëindigd met het zelfstandig worden van lokale kerken. Met andere woorden: Nederlandse zendelingen zijn een relatie aangegaan die door verbondenheid in het geloof moet worden bestendigd.
Zo’n gedeelde relatie is verrijkend. Wanneer we het gedeelde geloof niet meer beleven raken we iets wezenlijks kwijt: de kans om te leren van broeders en zusters in een andere context, met andere ervaringen en praktijken.
Daarom de opdracht aan ons, als Nederlandse kerken, om open oren en open harten te hebben wanneer kerken in Papoea ons vragen of we weet hebben van hun bestaan en hun omstandigheden. Of we de moed hebben om samen op te trekken. En of we die verbondenheid zichtbaar en hoorbaar willen maken.
Pieter van der Wilt, medewerker van Kerk in Actie
Als onderdeel van het programma rondom de herdenking van de Nationale Dag van West Papoea op 1 december 1961 vindt een gebedsdienst plaats in de Lutherse Kerk in Zwolle op 29 november, de zondag voorafgaand aan 1 december.
Zie voor meer informatie over West Papoea ook een eerdere oproep op deze site.
Foto: ‘een Christelijke kerk’, gefotografeerd tijdens de Wichmann Expeditie Noord-Nieuw-Guinea van 1903 door Gijsbert van de Sande (public domain, via Wikimedia Commons)