Technici vinden religie hot

'Het sommetje is opgelost, maar het probleem nog niet'. Een compacte zin van prof. dr. ir. Jacob Fokkema, hoogleraar Toegepaste Geofysica en Petrofysica aan de TU Delft. Hij gaf er mee aan dat techniek alleen niet zaligmakend is. Daarover was woensdag 22 oktober consensus bij de presentatie van het boek 'Deus et Machina' in Den Haag. 

Drs. Michiel D.J. van Well had namens de Stichting Toekomstbeeld en Technologie  (STT) de verwevenheid geïnventariseerd van technologie en religie. Het publiek, zo'n honderd mensen uit de wereld van techniek, wetenschap, politiek, organisaties en kerk beaamde de gedachte: de duplex ordo is voorbij. Religie is hot. Er is sprake van een 'return of religion' en van een wederzijdse betrokkenheid van religie en techniek. 

Prof. dr. Josee van Eijndhoven, hoogleraar Sustainable Management van de Erasmus Universiteit te Rotterdam, achtte de tijd rijp voor meer accent op de factor 'people' naast 'planet' en 'profit'. Ze gaf voorbeelden van hoe de religie een rol speelt bij de invulling van 'people'. Al in de Gouden Eeuw leefde in de Nederlanden de gewoonte om bij de drooglegging van land één procent van de grond te reserveren voor de kerken. 'Dat was functioneel. Men hoefde niet al te ver te reizen voor de kerkgang. En de kerk was tegelijk een plek waar het waterschap kon vergaderen'. 

Aarden wal

Van Eijndhoven gaf voorbeelden van religieuze rituelen die de sociale cohesie ondersteunen. Zo bestaat er onder boeren in Tanzania een gewoonte om aarden wallen rond akkers te leggen. Ze weigeren die wallen van beton te maken. Ze realiseren zich dat de gezamenlijke jaarlijkse inspanning de gemeenschapszin ten goede komt. Ze zei verder dat de techniek van de religie kan leren dat waarden van belang zijn om de richting van het werk te bepalen. 

Drs. Paul Baan van de Noaber Foundation was nog stelliger. 'De moraal moet terug in het verhaal', stelde hij. En: 'De ethische codes van het maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) zitten nog te veel in de buitenkant. De missie is vooral: 'We are the best, better than the rest'. Maar dat is geen ethiek, dat is alleen ego'. Hij gebruikte de metafoor van Willy Wortel uit de Donald Duck. Dat is een echte techneut, vaak wat verstrooid. 'Maar het gaat pas goed als Lampje op zijn schouder zit'. 

Wet van Murphy

Baan onderscheidde met de joodse traditie drie niveaus van kennis: men kan goochem zijn (boerenwijsheid), men kan bina bezitten (kennis in het hoofd) en men kan beschikken over de geïntegreerde kennis jada (wijsheid).  Hij citeerde de wet van Murphy (datgene wat mis kan gaan, gaat ook mis). Complexiteit is daarin een belangrijke parameter, aldus de digitale ondernemer. 'De wet van de ellende' heeft te maken met complexiteit: hoe complexer iets is, hoe sterker de wet van Murphy opgaat. Dat is ook de Achilleshiel van de techniek, aldus Baan. 

Baan, zelf lid van de Gereformeerde Gemeente, pleitte er voor dat men zich religieus zou richten op datgene wat mensen met elkaar verbindt. 'Je leert veel van een ander'. Hij vertelde het verhaal van een leraar die met leerlingen 's ochtends naar buiten ging en de dauwdruppels bewonderde. Iedere leerling mocht daarbij eigen kleuren in de dauwdruppels herkennen. Voor Baan een metafoor van een levensovertuiging.

Chronocentrisch

Prof. dr. Wim van de Donk, van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR), stelde dat de religie terug is in het publieke domein. Hij refereerde aan de paus, die bij zijn bezoek aan Parijs een toespraak hield over de verbinding van religie en wetenschap. Het idee dat religie 'als blinde darm' kan worden weggesneden, is verleden tijd. 'We weten nu dat die visie voortkomt uit een chronocentrische benadering, een arrogante houding alsof je de laatste dertig jaar als maatstaf van de tijd kunt nemen'. 

Hij haalde de Amerikaanse socioloog Rodney Stark aan, die de vitaliteit van de religie in de USA duidde als gevolg van de competitie onder de kerken. De kerken in Europa zijn daarmee vergeleken lange tijd een monopolistische staatskerk geweest waardoor de secularisatie in de hand is gewerkt. 

Van de Donk ging in op de radicalisering van de islam. Daarbij speelt internet een rol. De rooms-katholieke Van de Donk zag daarbij een zekere overeenkomst tussen de organisatie van de islam en de organisatie van het protestantisme. Beide godsdiensten missen een centraal aanspreekpunt. Voor de islam betekent het dat er van alles door mensen op internet wordt gezet. Anderen nemen dat over. En daarmee is de islam deels een website-religie. Van de Donk meende dat de ontwikkelingen op het web ook de Rooms-Katholieke Kerk zullen raken. Het Vaticaan heeft geprobeerd de ontwikkelingen voor te zijn door vast Sint Isidorus als patroonheilige voor het internet aan te wijzen. 

Michiel van Well, de eindredacteur van Deus et Machina, vertelde dat hij drie jaar geleden aan het project is begonnen. Dat techniek en theologie worden gecombineerd is nog geen vanzelfsprekendheid in Nederland, stelde hij. De twee disciplines hebben elkaar veel te vertellen en vullen elkaar aan. De universiteit van Twente heeft inmiddels laten weten de kar te willen trekken van STT om tot een verdere institutionalisering van het project te komen. 

Kerken

Het boek Deus et Machina werd door zeven leden van STT aangeboden aan zeven vertegenwoordigers van maatschappelijke geledingen. Prof. dr. Egbert Schroten, emeritus hoogleraar van onder meer ethiek, overhandigde een exemplaar aan drs. ing. Klaas van der Kamp, algemeen secretaris van de Raad van Kerken om daarmee de kerken uit te nodigen zich bezig te houden met het thema. 

Van der Kamp stelde als lid van een forum vragen bij de invulling van de begrippen 'religie' en 'techniek'. 'Wat wordt onder religie verstaan? Levensbeschouwing in het algemeen? Of ook oriëntatie op één God?' Hij erkende verder dat de kerken niet het patent op dromen hebben. Ook de techniek leeft van dromen om oriëntatie te vinden. Hij stelde dat de gezamenlijke oriëntatie allerminst vrijblijvend is waar het gaat om een thema als klimaat. 'Het is er op of er onder binnen één generatie'. 

Verschillende forumleden noemden als follow-up van de bijeenkomst de noodzaak een heroriëntatie aan te brengen in de economie. Van de Doel: 'We moeten de economie opnieuw bevragen naar modellen. Ik maak me echt zorgen over de verschraling van het mensbeeld'. 

Het boek Deus et Machina kost 39 euro en is verkrijgbaar in de boekhandel of via STT (zie www.stt.nl).

Foto: Drs. Michiel van Well

Raad van Kerken in Nederland
Koningin Wilhelminalaan 5
3818 HN AMERSFOORT

Facebook Twitter LinkedIn
phone033-4633844
emailrvk@raadvankerken.nl