Vrijheidsdebat, 5 mei 2013

Heeft het afschrikkingsbeleid geleid tot onmenselijke maatregelen?

Debat over vreemdelingendetentie geeft signaal aan overheid

Op zondag 5 mei 2013 heeft in de Vredeskapel te Den Haag een 'vrijheidsdebat' plaatsgevonden over vreemdelingendetentie. Centrale vraag van de bijeenkomst was: Mag je mensen zonder papieren opsluiten? Aanleiding voor het debat is de campagne van Amnesty International die die dag van start is gegaan. Onder het motto Ik schaam me diep bepleit deze mensenrechtenorganisatie een beter lot voor vreemdelingen die in afwachting zijn van hun uitzetting of over wie nog niet is beslist. Het debat werd voorafgegaan door de Nederlandse film Exit over een waargebeurde problematische uitzetting.

Dit is het verslag van het gesprek na de film, waar zo'n 25 mensen uit de Haagse Archipelbuurt en van (hulp)organisaties aan hebben deelgenomen, onder leiding van Jakob de Jonge van Justitia et Pax. Dit verslag wordt gestuurd naar onder andere de Onderzoeksraad voor Veiligheid, die op verzoek van staatssecretaris Teeven een onderzoek doet naar deze detentiecentra voor vreemdelingen.


Exit

De film Exit maakte veel emotie en verontwaardiging los bij het aanwezige publiek. De vraag komt op: hoe vrij is Nederland eigenlijk? Hoe kan het dat er in een ‘vrij’ land jaarlijks vele duizenden mensen achter de tralies terecht komen die niet crimineel zijn? En hoe kan het dat de gemiddelde Nederlander daar eigenlijk niets van af weet? En tot slot: hoe kan dit mensonterende beleid veranderen? De conclusie lijkt gerechtvaardigd dat de politieke keuze voor een afschrikkingsbeleid onmenselijke behandeling van vreemdelingen heeft voortgebracht.

Exit gaat over een zeer gewelddadige uitzetting van een aantal mannen uit Guinee door Nederland. Het verhaal is gebaseerd op waargebeurde feiten die plaatsvonden in 2008. Vijf jonge mannen weten zich urenlang te verzetten tegen hun gedwongen uitzetting door de IND en de marechaussee. Allemaal zijn ze bang voor wat hen boven het hoofd hangt als zij zouden terugkeren naar het land van herkomst, waar marteling en onderdrukking aan de orde van de dag zijn. 

Na een lang gevecht weten de Nederlandse ambtenaren met list, bedrog en vooral veel geweld de vijf mannen alsnog in het vliegtuig naar Afrika te krijgen. De ambtenaren zijn tevreden: hun missie is geslaagd. Maar voor de jonge mannen uit Guinee blijkt de ergste vrees werkelijkheid te worden: ze worden na aankomst in Guinee direct gearresteerd en verdwijnen in de gevangenis. Er is sindsdien niets meer van hen vernomen. Met medewerking van de Nederlandse justitiële autoriteiten is de film in opdracht van de NCRV gemaakt.


Vreemdelingendetentie

Het in Exit vertoonde verhaal, roept veel vragen op over het beleid in Nederland. Wat gebeurt er eigenlijk precies? En waarom? Per jaar worden ongeveer 6000 vreemdelingen opgesloten, na een lichte daling stijgt het aantal weer. Schrijnend is het feit dat de detentie-omstandigheden slechter zijn dan die van verdachten of veroordeelden van ernstige strafbare feiten. Er is geen dagbesteding en minder recht op bezoek en telefonisch contact. Er worden vreemdelingen gedetineerd die vanwege ziekte niet zouden moeten worden opgesloten. De gemiddelde duur in Nederland is langer dan in andere Europese landen.

Onderzoeksrapporten en vergelijkende studies bevestigen dat het anders moet en kan. Jakob de Jonge, die het debat na de film leidde, raakte als medewerker van Justitia et Pax betrokken bij het onderwerp door wat hij van geestelijk verzorgers hoorde over vreemdelingen in detentiecentra. Deze verzorgers zijn gewend mensen te begeleiden die worstelen met gewetensvragen na het plegen ernstige delicten. Vreemdelingen die worden opgesloten omdat ze (nog) geen recht op verblijf hebben worstelen daarentegen met vrijheidsberoving zónder schuld. Ze kampen met angsten uit het verleden en voor de toekomst. Ze hebben te weinig bezigheden en contact om als mens overeind te blijven.

De vraag van schuld leeft in deze gesprekken juist meer aan de kant van de geestelijke verzorgers. Zij weten zich geen raad met hun rol als vertegenwoordiger van een samenleving die op grote schaal onschuldige mensen opsluit.

Actualiteit

Hoe kan het dat we dit allemaal niet weten? En waarom verandert er niets aan het beleid? Dat waren belangrijke vragen die leefden onder de aanwezigen. Eén van de conclusies was dat er onvoldoende besef en ongerustheid is onder de bevolking om de politiek zo ver te krijgen dat er nu echt iets gaat veranderen. Een belangrijke oorzaak daarvan is het gebrek aan juiste informatie om een publiek debat te voeden. Het lijkt te ontbreken aan voldoende interesse bij media om het onderwerp consequent, kritisch te volgen en onder de aandacht van een breed publiek te brengen.

Het recente politieke debat over de Russische asielzoeker Dolmatov, die zelfmoord pleegde tijdens zijn opsluiting, heeft recentelijk wel tot nieuwe aandacht geleid. Hieruit kwamen ook weer nieuwe beloften en voornemens van staatssecretaris Teeven uit voort. Maar feitelijk ligt alle informatie over de vele structurele misstanden bij vreemdelingendetentie al vele jaren op tafel. Er zou nu al gehandeld kunnen worden om belangrijke verbeteringen door te voeren. In de afgelopen jaren verscheen een aantal kritische rapporten en aanbevelingen over de behandeling van vreemdelingen in detentie. Er is echter nog veel publiciteit en politieke druk nodig om deze neergang te keren.

Campagne Amnesty

Amnesty International is op 5 mei de campagne Ik schaam mij diep begonnen. Deze actie beoogt een drastische vermindering van de toepassing van vreemdelingendetentie en een menselijker behandeling tijdens vreemdelingendetentie. Daarnaast roept Amnesty op om af te zien van strafbaarstelling van illegaal verblijf. Deze maatregel staat haaks op voornemens om de menselijke maat terug te brengen in het vreemdelingenbeleid, aldus Amnesty.

Otto Spijkers, aanwezig als vertegenwoordiger van Amnesty, benadrukte dat vreemdelingendetentie slechts mag worden toegepast als uiterste redmiddel, alleen met oog op uitzetting als het niet anders kan. Er zijn voorbeelden uit andere Europese landen waar men veel minder zware middelen gebruikt. Het recht op vrijheid is een van de belangrijkste pijlers van het Europees verdrag tot bescherming van de rechten van de mens. Vrijheidsberoving moet aan strikte eisen van noodzaak en evenwichtige toepassing voldoen. De komende periode verzamelt Amnesty handtekeningen voor een petitie.

Debat

Het debat riep de vraag op zijn we of nu op het diepste punt beland zijn van de verscherping van het vreemdelingenbeleid. Doemt er nu een weg op naar verbetering of kan het nog veel erger worden? Sommigen vrezen een nog verdere neergang, met name ook door de dreigende strafbaarstelling van illegaal verblijf. Het Haagse gemeentebestuur inclusief burgemeester Van Aartsen heeft zich openlijk uitgesproken tegen deze strafbaarstelling. Of het lokale verzet succes heeft is uiterst onzeker. Evenmin heeft publiciteit over individuele vreemdelingen, de vluchtkerken en andere incidenten voldoende druk opgeleverd om tot een fundamentele verbetering van de behandeling van vreemdelingen te komen.

Over de vraag of terugkeer en uitzetting naar bepaalde landen wel mogelijk is en veilig genoeg, bestaat een slepende controverse. De zaak Dolmatov heeft de onverschilligheid blootgelegd die heerst bij betrokken overheidsdiensten. Deze onverschilligheid was ook in de film waar te nemen. De bureaucratie die zich als uitvoerder committeert aan genomen beslissingen, werkwijzen en machtsvertoon. Opvallend in de film was wel het verzet van de leidinggevende van de marechaussee.

Terugkeerhuis
De Raad van Kerken is betrokken bij een nieuwe opzet voor terugkeer van vreemdelingen. In deze experimentele opzet worden vreemdelingen in een
terugkeerhuis geplaatst. De uitgeprocedeerde vreemdeling wordt intensief begeleid om de impasse waarin hij verkeert te doorbreken. In België wordt al langer met een dergelijk systeem gewerkt, waarin de menselijke benadering en opvang een grote rol spelen.

De vrees werd geuit dat de goede voornemens in de politiek naar aanleiding van de zaak Dolmatov niet tot fundamentele veranderingen zullen leiden. De urgentie is nog niet zo groot dat partijpolitieke belangen en het streven naar afschrikking van vreemdelingen worden overwonnen. Veel mensen kennen niet de ongerustheid, het alarmerende gevoel dat er in Nederlandse detentiecentra iets mis is. Ze beseffen niet dat de overheidsdiensten en hun leidinggevenden onverschillig staan tegenover de belangen van vreemdelingen en de morele plicht tot het voeren van een menselijke maat in het vreemdelingenbeleid.


Oplossingen

Vanuit het publiek werd een aantal ideeën aangedragen om iets te veranderen aan de huidige situatie. Hoe kan de urgentie worden vergroot? Hoe kan afgedwongen worden dat er niet gewacht wordt met verbeteringen die nu al mogelijk zijn? Hoe kan voorkomen worden dat de bestaande situatie waarin talloze vrijwilligers vreemdelingen ondersteunen, leidt tot overheden die te weinig verantwoordelijkheid nemen? 

Allereerst is het een taak van ons allen om de kennis over dit onderwerp te vergroten. Een verandering kan alleen plaatsvinden als mensen zich bewust zijn van de ernst van de situatie: het systematisch opjagen van mensen en hen van hun vrijheid beroven. Alleen dan komen mensen in beweging. En alleen als het publiek in beweging komt, komt de politiek in beweging. De actie zal vooral van onderop moeten komen. Er moet meer aandacht komen, via alle mogelijke kanalen: kerken, media, internet, scholen, vrienden, werk en familie. 

Bekende Nederlanders die zich richten tot het grote publiek kunnen een belangrijke rol spelen. Ook is het van belang de mensen in detentie meer een gezicht te geven en hen niet steeds over één kam te scheren als ‘illegaal’. In de beleving van zowel publiek als politiek betekent dit zoveel als ‘crimineel’ en dus een onwenselijk element dat verwijderd moet worden. Het is van belang dat mensen persoonlijke contacten aangaan met vreemdelingen. De meeste mensen gaan anders denken als zij oog-in-oog staan met één van die Irakese of Somalische jongens, zoals die nu in de verschillende vluchtkerken een tijdelijk onderkomen hebben gevonden.


Tot slot

Niet alle vragen kunnen zomaar beantwoord konden worden. Het is duidelijk dat het migratievraagstuk niet eenvoudig op te lossen is. Maar ook is het duidelijk dat de huidige manier van denken en handelen van de politiek niet werkt en zeer veel onnodig menselijk leed veroorzaakt. Dit moet stoppen.

Men kan zich als belangstellende voor verdere actie aanmelden bij info@vredeskapel.nl.

Een afschrift van dit verslag is aangeboden aan de Onderzoeksraad voor de Veiligheid die voor de staatssecretaris een onderzoek doet naar de veiligheid van vreemdelingen, in het bijzonder de inrichting van de zorg en de overdracht van gegevens tussen overheidsdiensten.

Den Haag, 7 mei 2013

Ite van Dijk, auteur

t.e.vandijk@ziggo.nl

Jakob de Jonge, gespreksleider

jakobdejonge@gmail.com

Peter de Ruiter, initiatiefnemer

mail@peterderuiter.nl



Foto: Deel van het Detentiecentrum Locatie Zaandam waar uitgeprocedeerde asielzoekers worden gehuisvest voor dat ze daadwerkelijk het land uit worden gezet. Beeldbank PKN.

Raad van Kerken in Nederland
Koningin Wilhelminalaan 5
3818 HN AMERSFOORT

Facebook Twitter LinkedIn
phone033-4633844
emailrvk@raadvankerken.nl