Een vergeten jubileum

Gelukkig, er zijn ook kerkelijke jubilea die men niet viert. Althans zo lijkt het als men Google mag vertrouwen op enkele essentiële trefwoorden. Het ontstaan van twee kleine protestantse kerken precies vijftig jaar geleden krijgt namelijk beduidend minder aandacht in de kerken dan de splitsing van Rome en Reformatie die op 1517 is gedateerd. Op prominente fora ben ik het nog niet tegengekomen.


Ik heb het over de scheuring van Nederlands Gereformeerde Kerken (NGK) en Gereformeerde Kerken vrijgemaakt (GKv), die in diverse handboeken op 1967 wordt gedateerd en die sommigen ook al wel in 1966 laten beginnen. Het was in 1966 toen er een open brief verscheen, waarmee bestaande tegenstellingen een structureel karakter kregen.


Sinds de scheuring uit de jaren zestig zijn er zo’n 33.000 mensen die zich NGK-er weten en zo’n kleine 120.000 mensen noemen zich vrijgemaakt. Tot de NGK behoren onder meer Ad den Boer, voormalig directeur van de Evangelische Omroep en Bert de Vries, ooit richtinggevend voor het CDA. Bekende vrijgemaakten zijn onder meer de kerkhistoricus George Harinck, historicus James Kennedy en oud-Christen-Unie-leider Arie Slob. Wie op Wikipedia het thema ‘bekende leden’ nakijkt, komt overwegend mannen tegen. Het zijn vooral theologen – de theologe des vaderlands zou hen ongetwijfeld typeren als ‘heteroseksuele, witte mannen van middelbare leeftijd’– die de scheuring hebben doorgezet.


‘Een vergeten jubileum’ noem ik het maar. In ieder geval is het een scheuring die meer dan andere splitsingen niet is gewild en die zich toch heeft voltrokken. Hans Werkman heeft dat meeslepend beschreven in zijn roman ‘Het Hondje van Sollie’. De roman speelt in de periode 1965 – 1967. In de laatste editie heeft Hans Werkman in een nawoord aangegeven welke personen hem inspireerden bij het neerzetten van de verschillende types. Hij noemt mensen als prof. dr. Jaap Kamphuis (niet te verwarren met zijn beminnelijke zoon Barend, die inmiddels ook al weer met pensioen is en die de kerkelijke samenwerking heeft gediend met bijdragen op diverse oecumenische fora), ds. Jan Oebele Mulder (vader van de organist Klaas-Jan) en ds. Gerrit Visee. Trouwens ook Jim Schilder, de zoon van de vrijgemaakte hoogleraar die tegenwoordig als priester verbonden is aan de rooms-katholieke Nicolaaskerk in Amsterdam komt uitvoerig als schooljongen in de roman naar voren. Ik  herinner me hem als de jongen met lang haar die iedere leraar van de middelbare school kende, omdat hij er één van de Schilders was, en ik wist niet wat ik hoorde, toen ik begreep dat hij languit gestrekt in de Bavo had gelegen om zijn priesterwijding (rk) te ondergaan. 


Werkman verwoordt zijn pijn over de opgedrongen scheuring als hij schrijft: ‘De theologen scheuren, het klootjesvolk mag achteraf kiezen. Ik kots van het machtsvertoon in de kerk. Macht maakt corrupt, vooral als iemand meent dat zijn eenzijdigheid samenvalt met Gods meerzijdigheid. Ik wil niet kiezen….’ (pag. 271). De ergernis over wat theologie kan aanrichten is zo groot, dat Werkman met een zeker heimwee zijn hoofdpersoon laat verzuchten dat er ooit een tijd was, dat men theologische discussies in het Latijn voerde, zodat gewone mensen er geen hinder van hoefden te ondervinden.


In het boek van Werkman kom je ook een paar keer het woord ‘oecumene’ tegen. Het is een ultiem scheldwoord, wat je vooral tegenkomt bij de gereformeerden onderhoudende artikel 31 van hun kerkorde om andere gereformeerden te betichten dat ze wel heel frivool met de leer omspringen als ze samensprekingen aangaan met andere kerken, bijvoorbeeld met de kerk van gereformeerden synodaal.


Werkman laat zien, dat er ondanks de verzuildheid in de jaren zestig al een begin van openheid ontstaat en dat de kerken van geformeerde snit daar maar moeilijk mee weten om te gaan. Eén van de voorgangers probeert het en spreekt op een hogeschooldag over de liefde. Het gaat over de gedachte: ‘In noodzakelijke zaken eenheid. In niet-noodzakelijke zaken vrijheid. In alles de liefde’. Werkman vervolgt in zijn roman: ‘De predikant schreef als medicijn tegen kerkelijke kramp één lepel 1 Corinthe 13 per dag voor. Knopen ontbinden is beter dan knopen doorhakken, zei de voorganger en aan het eind ketterde hij tegen het woordje ‘dus’, ‘want’, zei hij, ‘we zijn broeders en zusters, geen constateerders. Het moet ons gaan om de levende Christus, niet om een systeem’.


Geen jubileumviering dus. Ik kan het niet anders aanvoelen, dan besef dat de scheuring verdriet geeft en dus (nu gebruik ik toch dat vermaledijde woordje ‘dus’) niet jubileum-proof geacht moet worden. Wie de officiële websites van de NGK en GKv (anderen schrijven GKV, dat zal ik als PS nog uitleggen) bezoekt, vindt er geen opzichtige verwijzingen naar 1966/1967. Wel is er de herdenking van de Reformatie in 2017. In plaats van gedenken is er een opsomming te vinden van kerken die plaatselijk als één kerk weer samen optrekken.

Een recente samenwerking onderstreept dat: De Nederlands Gereformeerde Kerk (NGK) van Dalfsen en de beide Gereformeerde Kerken Vrijgemaakt (GKv) van Dalfsen-Oost en Dalfsen-West hebben elkaar wederzijds erkend. Het feit dat de NGK Dalfsen vrouwelijke ambtsdragers heeft is voorlopig nog een obstakel om tot een samenwerkingsgemeente te komen. ‘Dat is van later zorg’, aldus ds. Maarten van Loon van de GKv Dalfsen-Oost. ‘We zijn nu heel blij dat we na meer dan veertig jaar gescheiden optrekken elkaar nu gevonden hebben. Een belangrijk signaal naar onze jeugd en ook naar onze dorpsgenoten: nu geen scheuring maar juist een toenadering. Daar dank ik God voor’.


Op de website van de NGK is de lijn breder geïnventariseerd. ‘De Nederlands Gereformeerde Kerken hebben binnen Nederland vooral kerkelijke contacten met de Christelijke Gereformeerde Kerken (CGK) en de Gereformeerde Kerken (vrijgemaakt). In een tiental plaatsen is het gemeenteleven van de CGK en de NGK volledig geïntegreerd en vormen beide kerken één (samenwerkings)gemeente, waarin alle activiteiten (eredienst, catechese, jeugdwerk etc.) gezamenlijk plaatsvinden. Circa 30 plaatselijke Nederlands Gereformeerde Kerken hebben meer of minder intensief contact met de plaatselijke Gereformeerd (vrijgemaakte) kerk. Op een paar plaatsen is er zelfs sprake van een (samenwerkings)gemeente. In een aantal andere plaatsen vinden kanselruil en gezamenlijke kerkdiensten plaats en staat het Avondmaal open voor leden van beide kerken’.


De beschouwing sluit af met: ‘Naast de samensprekingen met de CGK en de GKv zijn er verkennende contacten met de voortgezette Gereformeerde Kerken in Nederland, de Protestantse Kerk in Nederland en de Raad van Kerken’.


De hoofdrolspelers van de scheuring in 1967 hebben blijkbaar geen grote aandrang hun scheiding breed in de media te etaleren. Ze lijken zich op dit moment meer te herkennen in nieuwe vormen van samenwerking dan in mijmeringen over het verscheurde verleden. Dat toont voortschrijdende wijsheid en is voor het geheel van de kerken winst.


Klaas van der Kamp


P.S. U had nog een PS te goed. Is het nou GKV of GKv? Wie denkt dat het een onschuldige verschrijving betreft, heeft het mis. De leiders van de Vrijmaking hadden een voorkeur voor een hoofdletter V. Ze gaven daarmee aan, dat de Vrijmaking een initiatief van God zelf is, in ieder geval een ontwikkeling waaraan God zijn zegen geeft. Wie vrijmaking met een kleine letter schrijft laat zien dat de identiteit van de kerk meer in de GK ligt dan in de V.


P.S.2. Nu ik toch aan het PS-en ben. De drie G-kerken, zoals ze heten, dus GKv , NGK en CKG, hebben enkele jaren geleden aangegeven gezamenlijk een verdere verkenning te willen maken richting de Raad van Kerken. De lezer hoeft dus niet raar op te kijken als het niet-gevierde jubileum alsnog een gouden randje krijgt op het moment dat de drie kerken tegelijk aangeven dat oecumene voortaan onderdeel uitmaakt van het belijden van ‘een algemene, christelijke kerk’ en dat daar logischerwijs het lidmaatschap van de Raad van Kerken in Nederland bij past.

P.S.3. Al typend realiseer ik me, dat ook de Hersteld Hervormde Kerk voor een jubileum staat. Op 1 november 2016 is het 12,5 jaar geleden dat zij in het leven werden geroepen. Ik heb de ontstaansgeschiedenis meegemaakt en voor mezelf kan ik het ook omschrijven als een scheuring die door velen niet gewild is, - ik durf niet uit te schrijven hoe de scheuring dan toch kon doorzetten, dat moet later maar eens als er behoefte aan is, misschien ooit in de vorm van een roman... Maar ook dat jubileum kom ik al googelend niet prominent op internet tegen. Gelukkig maar. 

Foto: Hans Werkman

Raad van Kerken in Nederland | Koningin Wilhelminalaan 5 | 3818 HN AMERSFOORT | 033-4633844 | rvk@raadvankerken.nl

Site design: SyncCP; techniek: SiteCan